Về hệ thống lễ hội chuyển mùa của các dân tộc Đông Nam Á
On seasonal change’s festivals of the peoples in Southeast Asia
Ngô Văn Doanh
Tóm tắt
Dù có những khác biệt về thời gian diễn ra lễ hội và về hình thức tổ chức, những ngày lễ hội hay Tết năm mới của nhiều dân tộc Đông Nam Á, về thực chất là những ngày lễ hội thực sự mang ý nghĩa chuyển mùa: cả mùa thời tiết và mùa làm ăn. Tết của Đông Nam Á là mùa “nghỉ ngơi” của không chỉ thiên nhiên mà còn của cả con người. Suốt mấy tháng cuối năm là cả một khoảng thời gian thiên nhiên chuyển mình để bước từ trạng thái cũ (mùa khô) sang một trạng thái mới (mùa mưa). Đây là khoảng thời gian rất đẹp cho con người nghỉ ngơi, vui chơi và làm những công việc không phải đồng áng, vì cái khô đã được làm dịu đi bằng những cơn mưa nhỏ thưa thớt, còn mùa mưa tầm tã thì còn chưa tới. Vào khoảng thời gian này, con người cũng thực sự được nhàn hạ và no đủ vì mùa màng đã thu hoạch xong, lúa đã về đầy kho, trong khi đó thì chưa thể làm đồng áng được vì trời còn lâu mới mưa. Thế là thiên, nhân tương hợp trong mấy tháng chuyển mùa này. Chính hoàn cảnh thiên nhiên đã tạo ra ở Đông Nam Á một nền văn hoá lấy gieo trồng cây lúa làm cơ bản. Và, vòng đời của cây lúa lại trải dài ra gần như hết cả một chu trình thời tiết, từ mùa mưa này đến mùa mưa sau. Rất hay là vòng đời của cây lúa ngắn hơn chu trình thời tiết vài tháng. Kết quả là, mấy tháng chuyển tiếp của khí hậu trở thành quãng thời gian hay những tháng nhàn rỗi nhất trong năm để mọi người tổ chức mọi cuộc vui, mọi lễ thức hội hè. Chính vì thế, Tết năm mới ở Đông Nam Á thường là cả một khoảng thời gian lễ thức, hội hè dài cả một mùa chứ không chỉ diễn ra một vài ngày. Thế rồi, trên cái nền của những lễ hội chuyển mùa chung đó, do những hoàn cảnh lịch sử khác nhau tác động, một số dân tộc ở Đông Nam Á đã khoác lên phức thể lễ hội chuyển mùa truyền thống của mình cái áo choàng của những nền văn hoá hay tôn giáo khác nhau từ bên ngoài du nhập vào. Chính vì thế mới có Tết của Việt Nam, Tết của Lào, Tết của Cămpuchia, Tết của Thái Lan, Tết của Mianma... Dù có khoác thêm tấm áo nào đi nữa, những cái Tết năm mới của Đông Nam Á vẫn toát lên một đặc trưng chung thống nhất: đặc trưng chuyển mùa từ mùa khô sang mùa mưa và từ mùa cấy trồng này sang mùa cấy trồng sau.
Từ khóa: Lễ hội chuyển mùa; Đông Nam Á
ABSTRACT
Though there are some differences on the details, New year ceremonies and festivals of many peoples of Southeast Asia, are really festivals to mark seasonal changes: climate season and business season. New year time of many peoples of Southeast Asia is a “rest season” not only of not only climate, but also business season. Up to now, in Vietnam Central Highlands, after the harvest in the last month (tenth month) of the lunar year, nearly all ethnicities here come to the time of rest lasted two months. These two months are called not eleventh and twelfth, but “the rest months” (“ning nơng khei”). The rest months of Vietnam Central Highlands ethnicities fall on March and April. This time is a New year festival time of many peoples in Southeast Asia: Songkran of Thai in Thailand falls on the 12th, 13th and 14thof April; Khmers in Cambodia usually celebrate their new year days on 13thof April and the festival lasts for three days; Songkal of Laos corresponds to the mid April; Rija Nưgar of Chams in Vietnam falls in the end of April or in the first days of May… Moreover, the word “Songkran” or “Songkal” (Sankranti in Sanskrit or Sankhara in Pali) means the shift of the sun from one sign of zodiac to another. Sonkran and Songkal is fixed by astrological calculation when the sun moves out of the sign of Pisces into the sign of Aries. The time of nearly all these seasonal change’s festivals falls on the end of dry season, when the harvest is already finished, the rain season is not yet coming. In this quite long seasonal change’s time, the peoples have all necessary conditions and enough of everything: food and free time, for celebrating their new year festivals. So, the seasonal change’s festival is the most special traditional festival of the peoples in Southeast Asia. During the festival’s days, many typical ceremonies and games ofwet rice cultivation’s peoples, such as cleaning houses aswell as public places, making offerings to ancestors, releasing of birds and fish, throwing water at one another… are taken place. So, we can say that seasonal change’s festivals play a vital role in many agricultural societies in Southeast Asia, where regular and adequate rainfall isessential to the well-being of the people.
Keyword: seasonal change’s festivals; Southeast Asia

Bài viết khác